گذار از"حمایت معیشتی" به "نوآوری اجتماعی"

سیدجواد حسینی رئیس سازمان بهزیستی کشور در یادداشتی نوشت:

مواجهه با چالش‌های اجتماعی و اشتغال نسل جوان، نیازمند تغییر ریل اساسی از مدل‌های سنتی و تک‌ بعدیِ "حمایت معیشتی" بسمت "فرصت‌آفرینی و نوآوری اجتماعی" است. 
 برگزاری *نخستین "بوت کمپ" آموزش مهارتی و کارآفرینی برای جوانان ۱۸تا ۲۵ سال در محلات تهران* گامی عملی در راستای تحقق این تغییر پارادایم است.

 رویدادی که در آن با هم‌افزایی سازمان بهزیستی و معاونت علمی و فناوری ریاست‌ جمهوری، دیوار میان توانخواه و غیر توانخواه فروریخت و سرمایه انسانی محله با تکیه بر کار تیمی، منتورینگ تخصصی و نهاد سازی در قالب"خانه‌های خلاق"مسیر تبدیل ایده به پدیده را تجربه کرد.

_این یادداشت تحلیلی، مبانی نظری و تجارب بین‌المللی پشتیبان این الگوی نوین را بررسی می‌کند._

در جهان امروز، سیاست‌گذاری اجتماعی کارآمد دیگر نمی‌تواند خود را به پرداخت مستمری یا مداخلات مقطعی و تسکینی محدود کند. 

پایداری رفاه اجتماعی و کاهش آسیب‌ها، مستقیماً به میزان توانمندسازی فعال و خلق فرصت‌های برابر برای نسل جوان وابسته است.

 *اختتامیه بوت کمپ آموزش مهارتی و کارآفرینی برای جوانان ۱۸تا ۲۵سال در یکی از محلات کمتر برخوردار تهران* نمونه‌ای عینی از کاربست این نظریه در حوزه اجرایی کشور است؛ جایی که ۲۰۰جوان مستعد محلی(تلفیقی از مددجویان بهزیستی و سایر جوانان محله)در قالب تیم‌های ۱۰تا ۱۲نفره و تحت هدایت مربیان تخصصی، ایده‌های خود را صیقل داده و آماده ورود به چرخه فناوری و اشتغال کردند.

 این رویداد را نباید صرفاً یک اقدام آموزشی گذرا دانست، بلکه باید بعنوان یک مداخله ساختارمند در راستای تحقق عدالت اجتماعی، بازپیوند اجتماعی و توسعه پایدار محله‌محور تحلیل کرد.

 فروریختن دیوارهای نامرئی یکی از آسیب‌های جدی در طراحی سیستم‌های حمایتی سنتی، ایجاد برچسب روی گروه‌های هدف است که ناخواسته به انزوای اجتماعی آن‌ها دامن می‌زند. 
 

در"بوت کمپ"اخیر، حضور همزمان و دوشادوش جوانان توانخواه و غیر توانخواه در گروه‌های کاری مشترک، این دیوار نامرئی را فروریخت.

 از منظر جامعه‌ شناختی، این همنشینی به تولید سرمایه اجتماعیِ درون‌گروهی و میان‌گروهی منجر می‌شود.جوانان یاد می‌گیرند بدون توجه به پیشینه‌های اقتصادی، حول محور خلاقیت، کار تیمی و حل مسئله با یکدیگر هم‌افزایی داشته باشند.

این مدل، مصداق بارز تحقق تلفیق اجتماعی  در بطن جامعه است.مدل طراحی این رویداد، کاملاً منطبق بر رویکرد نوین توسعه محلی مبتنی بر دارایی‌ها است.در این مدل، بجای تمرکز سنتی بر کمبودها و محرومیت‌های یک محله، توجه سیاست‌گذار بر دارایی‌ها و پتانسیل‌های انسانی نهفته در آن معطوف می‌شود.

 استفاده از تسهیلگران محلی برای شناسایی و ثبت‌نام ۲۰۰جوان مستعد، در واقع استخراج دارایی‌های انسانی محله بود. این جوانان نه بعنوان بار مالی بر دوش حاکمیت، بلکه بعنوان موتور پیشران حل چالش‌های محلی بازتعریف شدند.
 نقش منتورینگ و کار تیمی تفاوت اساسی بودکمپ‌ها با کلاس‌های آموزشی سنتی، در عمل‌گرایی و یادگیری تجربه‌محور است.

در این برنامه، حضور ۱۵منتور متخصص از سوی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری و همکاری مؤسسات خلاق و دانش‌بنیان(همچون مؤسسه کارنوآوران)زنجیره ارزشِ ایده تا محصول را شکل داد.
 مفاهیمی همچون تفکر طراحی، اعتبارسنجی ایده، کار تیمی و ارائه به سرمایه‌گذار، نه بصورت تئوریک، بلکه در جریان یک فرآیند فشرده و کارگاهی به جوانان منتقل شد. 

خروجی این فرآیند، انتخاب ۶طرح برتر بود که نشان داد در صورت فراهم بودن بستر مناسب، ایده‌های برخاسته از محلات می‌توانند به سرعت به پدیده‌هایی قابل تجاری‌ سازی تبدیل شوند.این الگوی مداخله، از پشتوانه آماری و تجربی معتبر بین‌المللی برخوردار است‌.

 بر اساس گزارش معتبر  2023، نزدیک به ۴۰درصد از جوانان اروپایی تمایل به خوداشتغالی دارند؛ اما فقدان مهارت‌های کارآفرینی، دسترسی نداشتن به شبکه‌های مربیگری و محدودیت منابع مالی، مانع اصلی آن‌هاست. 

این گزارش تأکید دارد مداخلات چند بعدی(ترکیب آموزش مهارت با منتورینگ و اتصال به شبکه سرمایه) شانس موفقیت جوانان را بطور چشمگیری افزایش می‌دهد.
 توصیه‌های سازمان بین‌المللی کار، نشان می‌دهد کارآفرینی جوانان زمانی به اشتغال پایدار منجر می‌شود که از مدل‌های صرفاً کلاسی فاصله گرفته و با بوت‌کمپ‌های تجربه‌ محور، کار تیمی و...شبیه‌سازی‌های واقعی بازار همراه شود. 

ارزیابی‌های بانک جهانی از برنامه‌های اشتغال جوانان نشان می‌دهد برنامه‌های تقاضا محور که بخش خصوصی و تشکل‌های نوآور را درگیر می‌کنند و بجای تک‌ عاملی بودن، زنجیره‌ای از آموزش، مربیگری و فضای فیزیکی کار را ارائه می‌دهند، اثربخشیِ بسیار پایدارتری دارند.

هدف‌ گذاری نهایی این اقدام مشترک، به این رویداد محدود نمی‌شود. 

 *برآیند این "بوت کمپ" مهارتی، آغاز طرحی بزرگتر برای راه‌اندازی خانه‌های خلاق در ۳۱استان کشور است.*خانه‌های خلاق، بعنوان پایگاه‌های دائمی نوآوری اجتماعی، وظیفه خواهند داشت که این استعدادهای شناسایی‌ شده در محلات را جذب کرده، به آن‌ها فضای کار اشتراکی، مربی و تسهیلات ارائه دهند تا ایده آن‌ها به یک کسب‌وکار پایدار بدل شود._
 

همچنین، در ادامه این مسیر، *بوت کمپ کارآفرینی ویژه جوانان ۲۰ تا ۳۰ سال* کلید خواهد خورد.اگر گروه سنی ۱۸تا ۲۵سال، سنِ کشف استعداد و ایده‌پردازی باشد، بازه سنی ۲۰تا ۳۰سال زمان استقرار کسب‌وکار، اشتغال پایدار و ورود جدی به بازار کار است. 

این پیوستگی برنامه‌ای، تضمین‌ کننده خروج پایدار جوانان از چرخه حمایتی به چرخه کارآفرینی و مولد بودن است.
 نتیجه‌گیری تجربه این "بوت کمپ" مهارتی به ما آموخت، راهکار حل مسائل اجتماعی نه در بخشنامه‌های متمرکز ستادی، بلکه در دل محلات و با اتکا به خود مردم و جوانان نهفته است.

*سازمان بهزیستی با همراهی معاونت علمی ریاست‌ جمهوری، نشان داد می‌توان با ایجاد یک زیست‌بوم توانمندسازی فعال، استعداد های محروم‌ ترین نقاط را به پویاترین بخش‌های اقتصاد خلاق کشور متصل کرد.*
_این یادداشت پیامی روشن برای سیاست‌گذاران حوزه رفاه و اشتغال دارد._

بجای ماهی دادن، یا حتی ماهیگیری آموختن، باید زیست‌بوم ماهیگیری را در محلات مستقر کرد. 

_ *خانه‌های خلاق* زیر ساختِ همان زیست‌بومی هستند که فردا روز، جوانان محلات ما را از متقاضیان حمایت به کارآفرینان و حامیان نسل‌های بعدی تبدیل خواهند کرد._